শিৱসাগৰ জিলাৰ দ'ল, দেৱালয় আৰু পুখুৰীৰ ইতিহাস

 


✍ পদ্ম বৰগোহাঞি

ঐতিহাসিক শিৱসাগৰ জিলাত অৱস্থিত ঐতিহাসিক দ'ল, দেৱালয় আৰু পুখুৰীৰ ইতিহাস সম্পৰ্কে লিখিবলৈ যোৱাৰ আগতে কেইআষাৰমান কথা লিখাৰ প্ৰয়োজনবোধ কৰিছোঁ। দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ ছান বংশীয় টাই-আহোম স্বৰ্গদেউ চ্যুকাফাই পাটকাই পৰ্বত পাৰ হৈ আহি ১২২৮ খ্ৰীষ্টাব্দত সৌমাৰ খণ্ডত পদৰ্পণ কৰে। সেই সময়ত সৌমাৰ খণ্ডত সৰু সৰু ৰাজ্য পাতি শাসন কৰি থকা চুতীয়া, মৰাণ, বৰাহী আদি ৰজাসকলক পৰাস্ত কৰি চ্যুকাফাই আহোম সাম্ৰাজ্যৰ ভেঁটি স্থাপন কৰি ১২৫৩ খৃঃত চৰাইদেউত স্থায়ী ৰাজধানী পাতি ৰাজ্য শাসন কৰাৰ আগলৈকে ঐতিহাসিক শিৱসাগৰ জিলাত দ'ল-দেৱালয়, পুখুৰী আদি নিৰ্মাণ কৰাৰ কথা ইতিহাসৰ পাতত পোৱা নাযায়। আনহাতে স্থাপত্য, ভাস্কৰ্য, কলা, বিজ্ঞান আদি চৰ্চা সম্পৰ্কেও কোনো সম্ভেদ পোৱা নাযায়। আহোমসকলৰ আগমনৰ পাছত তেৰশ শতিকাৰ আগভাগতে ইতিহাস ৰচনাৰ পৰম্পৰা আৰম্ভ হৈছিল। তেতিয়াৰে পৰা আহোম ৰাজত্বকালৰ ৰাজকীয় কাম-কাজৰ উপৰিও নিৰ্মিত হোৱা স্থাপত্য-ভাস্কৰ্য্যসমূহৰ নিৰ্মাণৰ কাল আৰু বৰ্ণনা বুৰঞ্জীসমূহত লিপিবদ্ধ কৰি অহাৰ লগতে প্ৰাক্-আহোম যুগৰ হাতে ঢুকি পোৱা কীৰ্তি-চিহ্নসমূহো বুৰঞ্জীৰ পাতত লিপিবদ্ধ কৰাৰ দৃষ্টান্ত বুৰঞ্জীয়ে দিয়ে। প্ৰাক্-আহোম যুগৰ উৱলি যোৱা বহুতো স্থাপত্য-ভাস্কৰ্য আহোম ৰাজত্বকালত পুনৰ নিৰ্মাণ কৰি সেই জাতিসমূহৰ অতীত ঐতিহ্য ৰক্ষা কৰাৰ উদাহৰণো বুৰঞ্জীত পোৱা যায়। স্বৰ্গদেউ চ্যুকাফাই ১২৫৩ খৃঃত চৰাইদেউত ৰাজধানী প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰে পৰা স্বৰ্গদেউ চুদাংফাৰ (১৩৯৭-১৪০৭) দিনলৈকে প্ৰায় ১৫০ বছৰ ধৰি এই ঠাই আহোম ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল। এই কালছোৱাৰ ভিতৰত চৰাইদেউত ভালেমান মঠ-মন্দিৰ স্থাপন কৰাৰ কথা বুৰঞ্জীয়ে দৃষ্টিগোচৰ কৰে। বৰ্তমান দুটা মন্দিৰৰ ভগ্নাৱশেষহে মাথোন দেখিবলৈ পোৱা গৈছে। এটা দেওশালৰ মন্দিৰ, আনটো লাংকুৰি দ'ল। লাংকুৰি দ'লৰ পশ্চিমে তিনি কিলোমিটাৰমান দূৰত কাচকুলা গাঁৱত দেৱতা প্ৰতিষ্ঠা কৰা শিলৰ চালপীৰাৰ আৰ্হিৰ এখন চালপীৰা দেখিবলৈ পোৱা গৈছে। ডঃ লীলা গগৈয়ে 'পবিত্ৰ অসম'ত বাংটুং দেৱালয় নামেৰে তাক নামকৰণ কৰিছে। (পবিত্ৰ অসম- পৃষ্ঠা - ৩৬ আৰু ৩৭) চৰাইদেউত প্ৰাক্আহোম ৰাজত্বকালৰ মঠ-মন্দিৰ আছিল বুলি দুই এগৰাকী বুৰঞ্জীবিদে ক'ব খোজে যদিও ই মাত্ৰ আনুমানিকহে। কোনো বুৰঞ্জীয়ে তাক প্ৰমাণ কৰি দেখুওৱা পৰিলক্ষিত হোৱা নাই। ১৩৯৮ খৃঃত চুডাংফা স্বৰ্গদেউ ৰাজপাটত উঠাৰ পাছত চৰাইদেউৰ পৰা দিহিঙৰ কাষৰ চামুগুৱালৈ ৰাজধানী স্থানান্তৰ কৰে। চৰাগুৱাত প্ৰায় ১৩২ বছৰ ৰাজধানী থকা কালছোৱাত পূজা সেৱাৰ মন্দিৰ আৰু অলেখ পুখুৰী খন্দাৰ কথা বুৰঞ্জী আৰু বৃদ্ধলোকৰ মুখে মুখে জনা যায়। চৰাগুৱাৰ এই ঐতিহাসিক সম্পদবিলাকৰ ভিতৰত দুটা মৈদাম আৰু কেতবোৰ পুখুৰীৰ বাদে বাকী সম্পদসমূহ নিঃচিহ্ন হৈ গৈছে। ১৪৬১ শকত স্বৰ্গদেউ চুক্লেনমুঙ্গ ৰাজপাটত উঠাৰ পাছত স্বৰ্গদেউ গদাধৰ সিংহৰ ৰাজত্বকাললৈকে ১৭৬ বছৰৰ ভিতৰত দ'ল, দেৱালয়, পুখুৰী আদি যিমান নিৰ্মিত হৈছিল তাৰ তুলনাত স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহই ৰাজপাটত উঠাৰ পাছত বহুত বেছি তেনে সম্পদ নিৰ্মিত হোৱা দেখা যায়। 
 ১৬১৭ শকত বৰকলা নগৰৰ পৰা ৰাজধানী স্থানান্তৰ কৰি মেটেকাৰ ৰংপুৰত ৰাজধানী প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পাছৰে পৰা স্বৰ্গদেউ গৌৰীসিংহৰ ৰাজত্ব কাললৈকে শিৱসাগৰ জিলা তথা বৰ অসমত অতি পয়োভৰে দ'ল-দেৱালয়, পুখুৰী নিৰ্মাণ কৰাৰ উপৰিও প্ৰাক্-আহোম যুগৰ বহুতো পুৰণি মঠ-মন্দিৰ পুনৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল। তাৰ পাছৰ কালছোৱাতো কম বেছি পৰিমাণে হ'লেও দ'ল-দেৱালয়-পুখুৰী আদি নিৰ্মাণ নকৰাকৈ থকা নাছিল। ১৪১৯ শকত স্বৰ্গদেউ চুহুংমুং (দিহিঙ্গীয়া ৰজা) ৰাজপাটত উঠাৰ পাছত মোগল সৈন্যক খেদি নি কৰতোৱা নদী পাৰ কৰি, কৰতোৱা নদীৰ পানীতে হেংডাং ধুই বিজয়ৰ চিন স্বৰূপে ১৫৩৩ খৃঃত সেনাপতি কনচেং বৰপাত্র গোহাঁইয়ে কৰতোৱা নদীৰ পাৰত এটি পুখুৰী খান্দি পাৰত দ'ল নিৰ্মাণ কৰি দ'ল-পুখুৰী কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া ৰচনা কৰে। একে সময়তে জগন্নাথতো বৰ কন্দলি আৰু সাগৰ কন্দলি নামে দুটি পুখুৰী খন্দাইছিল। (পুৰণি অসম বুৰঞ্জী, পৃঃ ১৬৬)। ১৪৫৬ শকৰ পৰা আহোম ৰাজ্যৰ পশ্চিম সীমা কৰতোৱা নদী হৈছিল। 'বৃহৎ টাই জাতি', 'আহোম বুৰঞ্জী'ৰ লিখক শ্ৰীৰামেশ্বৰ বৰা, বি, এল, দেৱে বৃহৎ টাই জাতিৰ বুৰঞ্জীত 'কৰতোৱা নদী' পাৰত বিজয়ৰ স্মৃতিচিহ্নৰূপে সেনাপতি টনখামে এটা পুখুৰী খান্দি তাৰ পাৰত এটা মন্দিৰ তৈয়াৰ কৰালে বুলি উল্লেখ আছে। (পৃঃ ১১৬) সি যি নহওক, সেই সময়ৰ পৰাই দ'ল-পুখুৰী নিৰ্মাণৰ প্ৰথম সূচনা বুলি কোৱাৰ থল আছে।
ছয়শ বছৰীয়া আহোম ৰাজত্ব কালত বৰ অসমৰ অবিভক্ত শিৱসাগৰ জিলাতেই দ'ল-দেৱালয়-পুখুৰী আদি বেছি পৰিমাণে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান শিৱসাগৰ জিলাত বৃহৎ পুখুৰী খান্দি পাৰত দ'ল নিৰ্মাণ কৰাই আহোম ৰজাসকলে এক অন্যতম ইতিহাস ৰচনা কৰে। তেওঁলোকে শিৱসাগৰ জিলা এলেকাত ৫০ টাতকৈও অধিক দ'ল নিৰ্মাণ কৰাইছিল। আনহাতে ৩০০ তকৈ অধিক সৰু-বৰ পুখুৰী খন্দাইছিল। ১৬শ শতিকাৰ পৰা ১৯৫০ চনৰ বৰ ভুঁইকপলৈকে ৫ টা ডাঙৰ ভুঁইকপ আৰু বানপানী আদি প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগত বহুতো কীৰ্তিচিহ্ন দ'ল-দেৱালয় ভাগি চিন নাইকিয়া হ'ল। বৰ বৰ পুখুৰী পাথৰোৱা মাটি হ'ল। কিছুমান দ'লৰ মাথোঁ ভগ্নাৱশেষহে আছে। কিছুমান পুখুৰীৰ নাম বুৰঞ্জীৰ পাতত আৰু বৃদ্ধলোকৰ মুখে মুখেহে আছে। প্ৰবন্ধটিত বুৰঞ্জীৰ পাতৰ পৰা আৰু শিৱসাগৰ জিলাৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰত সিঁচৰিত হৈ থকা দ'ল-দেৱালয় আৰু পুখুৰীসমূহৰ নাম বৃদ্ধলোকৰ মুখৰ পৰা বুটলি আনি সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। অজ্ঞাতে দুই এটা নাম সম্পদৰ নাম থাকি যোৱাটো স্বাভাৱিক। আনহাতে কিছুমান পুখুৰীৰ নামো পাবলৈ নাইকিয়া হৈছে। দ'ল-দেৱালয় নিৰ্মাণ:- আহোম যুগত ৰাজকীয়ভাৱে যিবিলাক দ'ল-দেৱালয় নিৰ্মাণ কৰিছিল সিবিলাকক পুখুৰী খান্দি তাৰ পাৰত নিৰ্মাণ কৰাৰ এক অন্যতম পদ্ধতি আছিল। প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগত যাতে সহজে ক্ষতি সাধন কৰিব নোৱাৰে তাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি এই পদ্ধতি অৱলম্বন কৰা বুলি কোৱাৰ থল আছে। পুখুৰী খান্দি পাৰত নিৰ্মাণ কৰা অন্যান্য মঠ-মন্দিৰবিলাক বিশেষভাৱে ওখ ঠাইত নিৰ্মাণ কৰাৰ দৃষ্টান্ত আছে। দ'ল দেৱালয় বিলাকৰ সমুখভাগত দুচলীয়া তোৰণ (বুলনি ঘৰ) বাটচ'ৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ছালবিলাক ইটাৰে গঁথা। দ'ল-দেৱালয়বিলাক নিৰ্মাণ কৰোতে সাধাৰণতে চূণ, চুৰকি, কণী, মাটিমাহ, মাছ, ধূনা আদি সংমিশ্ৰণ কৰি তৈয়াৰ কৰা মছলা ইটাৰ গাঁঠনিৰ মাজত ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি জনা যায়। শামুক, চূণ, মাছৰ তেল, জোকৰ তেজ আদিৰ মিশ্ৰণেৰে ৰং তৈয়াৰ কৰি দ'ল-দেৱালয়বিলাকৰ গাৰ ৰং মসৃণ কৰিবলৈ সেই ৰং ইটাৰ ওপৰত ব্যৱহাৰ কৰিছিল বুলি জনা যায়।
 আহোম ৰাজত্বকালত নিৰ্মাণ কৰা প্ৰতিটো দ'লৰ গাত দেৱ-দেৱতা আদিৰ ভাস্কৰ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ উপৰিও সৌন্দৰ্য বৰ্ধনৰ বাবে লতা-ফুল আদি চিত্ৰিত কৰা হৈছিল। ছশ বছৰীয়া আহোম ৰাজত্বকালত নিৰ্মাণ কৰা দ'লসমূহৰ ভিতৰত জয়সাগৰ পুখুৰীৰ পাৰত নিৰ্মাণ কৰা বিষ্ণু কেশৰায় দ'ল (জয়দ'ল), শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ পাৰত নিৰ্মাণ কৰা শিৱদ'ল আৰু জয়সাগৰ পুখুৰীৰ পশ্চিম চুকৰ খাৱৈত নিৰ্মাণ কৰা নাতি গোঁসাই দ'ল (ঘনশ্যাম মন্দিৰ) এক অন্যতম আপুৰুগীয়া সম্পদ বুলি ক'ব পাৰি। বিষ্ণু কেশৰায় দ'ল (জয়দ'ল), নাতি গোঁসাই দ'ল (ঘনশ্যাম মন্দিৰ) আৰু শিৱসাগৰ পুখুৰীৰ পাৰত স্থাপিত শিৱ দ'লক এই কাৰণেই আহোম যুগৰ এক অন্যতম মন্দিৰ বুলি কোৱা হৈছে- "জয়দ'লৰৰ গাত দেৱ-দেৱতাৰ মূৰ্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ ওপৰিও জীৱ-জন্তুৰ আপুৰুগীয়া মূৰ্তি আৰু লৌকিক নৃত্য চিত্ৰৰে অলংকৃত কৰি আহোম যুগৰ ঐক্য সম্প্ৰীতিৰ মিলনৰ এক অন্যতম সমাবেশ ঘটাইছে। আনহাতে শিল্প আৰু ভাস্কৰ্যৰ সুগম মিলনো ঘটাইছে। নাট্যকাৰ বুৰঞ্জীবিদ যোগেন চেতিয়াৰ "জয়দ'লৰ স্থাপত্য আৰু ভাস্কৰ্য শিল্পৰ সমীক্ষা" নামৰ প্ৰকাশিত প্ৰবন্ধ উল্লেখযোগ্য (অসম সাহিত্য সভা পত্ৰিকা ৩য় ৪ৰ্থ সংখ্যা ১৯৮৭")। জয়দ'লৰ কলচী অতীতত সোণৰ পাটেৰে মেৰোৱা আছিল বুলি বুৰঞ্জীত উল্লেখ আছে। মানৰ আক্ৰমণত দ'লৰ কলচী খহাই বুলি প্ৰবাদ আছে। কলচীটো এতিয়াও জয়সাগৰ পুখুৰীত পৰি আছে বুলি বৃদ্ধ লোকে কয়। শিৱসাগৰ শিৱদ'লৰ গাতো প্ৰতিষ্ঠা কৰা ভাস্কৰ্যৰ অলংকৰণৰ এক অন্যতম অলংকৰণ। সোণৰ পাটেৰে মেৰোৱা শিৱদ'লৰ সোণৰ কলচী ভাৰতবৰ্ষৰ ভিতৰতে এক অন্যতম নিদৰ্শন। জয়সাগৰ পুখুৰীৰ পশ্চিম চুকৰ খাৱৈত থকা নাতি গোঁসাই দ'লৰ (ঘনশ্যাম মন্দিৰ) গাত স্থাপিত কৰা আপুৰুগীয়া পোৰামাটিৰ ভাস্কৰ্যই আহোম যুগৰ বিজ্ঞান আৰু শিল্পকলাৰ এক অন্যতম নিদৰ্শন দাঙি ধৰিছে। দ'লবিলাকৰ চৌহদৰ সৌন্দৰ্যৰ বাবে মূল্যবান গছ ৰোৱাৰ ওপৰিও ফুলনি বাৰী পাতি দৃষ্টিগোচৰ হোৱা কৰিছিল। দ'ল বা মন্দিৰবিলাকৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাৰ ভাৱ জগাই তুলিবলৈ স'ততে যত্ন কৰিছিল। দ'ল দেৱালয়বিলাক সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত একোজনকৈ বিষয়া নিয়োগ কৰিছিল। 
   আহোম স্বৰ্গদেউসকলে হিন্দু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাৰ আগতে সীমিত পৰিমাণৰ দ'ল দেৱালয়হে নিৰ্মাণ কৰিছিল। স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহই হিন্দু ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰাৰ পাছৰে পৰা আহোম ৰাজত্ব কালৰ শেষাৰ্দ্ধলৈকে বৰ অসমৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰত শতাধিক পৰিমাণৰ দ'ল-দেৱালয় নিৰ্মাণ কৰাই আহোম ৰাজত্বকালৰ ইতিহাসত এক অভিলেখ ৰচনা কৰে। সেই শতাধিক দ'ল-দেৱালয়ৰ ভিতৰত বৰ্তমানৰ শিৱসাগৰ জিলাতে অৰ্দ্ধভাগতকৈ অধিক দ'ল-দেৱালয় নিৰ্মাণ কৰায়। নানা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগে গৰকি যোৱাত ইবিলাকৰ কেতবোৰৰ ভগ্নাৱশেষহে আছে। যিবিলাক দ'ল-দেৱালয় বৰ্তমান জিলিকি আছে আৰু যিবিলাক দ'ল-দেৱালয়ৰ ভগ্নাৱশেষহে আছে তাৰ চমু ইতিহাস লিখাৰহে যত্ন কৰিছো। দ'লবিলাক পুখুৰীৰ পাৰত নিৰ্মাণ কৰাৰ বাবে দ'ল-দেৱালয়-পুখুৰী পৰস্পৰ সম্পৰ্কিত আৰু এইবিলাক স্মৃতি ৰক্ষাৰ্থে নিৰ্মাণ কৰোৱা দৃষ্টান্তই বেছি।

শিৱসাগৰ জিলাত অৱস্থিত ঐতিহাসিক পুখুৰীসমূহৰ চমু ইতিহাস:-

   বৰ্তমান শিৱসাগৰ জিলাত যিবিলাক পুৰণি পুখুৰী আছে, এই সকলোবোৰ পুখুৰীয়েই ছশ বছৰীয়া আহোম ৰাজত্বকালৰ বিভিন্ন সময়ত খন্দোৱা পুখুৰী। অসমত প্ৰাক্ আহোম যুগত যিবিলাক পুখুৰী খন্দাইছিল সেই পুখুৰীবিলাকৰ লগত আহোম ৰাজত্বকালত খন্দোৱা পুখুৰীবিলাকৰ যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে। দেওধাই বাইলুং পণ্ডিতসকলৰ হতুৱাই বাং চেং মৰাই স্থান নিৰ্বাচন কৰি বিজ্ঞানসন্মতভাৱে পুং বা উহ থকা ঠাই পৰীক্ষা কৰি, পুখুৰী খন্দাই পানীৰ পুঙত নাগমাৰি পুতি গুৰিত ৰহ ঢালি পানী পৰিষ্কাৰ কৰাৰ দৃষ্টান্ত অন্য যুগত খন্দোৱা পুখুৰীবিলাকত পোৱা নাযায়। এনে বিজ্ঞানসন্মতভাৱে পানীৰ পুং বিচাৰি পুখুৰী খন্দোৱাত অলপ দ কৰাৰ পাছতে পানী উহ বা পুং পোৱা যায় আৰু খাৱৈ বা যমুনা খান্দি পুখুৰীৰ পাৰ ওখ কৰিব লগা হয়। সেয়ে ৰাজকীয়ভাৱে খন্দোৱা জয়সাগৰ, গৌৰীসাগৰ, ৰুদ্ৰসাগৰ, শিৱসাগৰ আদি পুখুৰীসমূহ একেঠাইত টাবৰ দৰে আলাসতে ৰৈ থকাৰ দৰে লাগে। ক্রমশঃ

[TAO-CHUNG-PUO: A Souvenir published on the occasion of 5th conference, Tai Ahom Yuba Parishad, Assam edited by Chou Pranjal Jyoti Mohon published by Reception committee 5th conference Tai Ahom Yuba Parishad; Sivasagar- 2009]

Post a Comment

0 Comments